از عمر اين نژاد گذشته ، هنوز به آنچه كه آن حيوان درك كرده ، منتقل نشده است . آرى ، زيستشناسان در بسيارى از انواع حيوانات ، مانند : مورچه ، زنبور عسل و موريانه به آثار عجيبى از تمدن و ظرافتكاريهايى در صنعت ، و لطائفى در طرز اداره مملكت ، بر خورده‌اند كه هرگز نظير آن جز در بعضى از ملل متمدن ديده نشده است . قرآن كريم هم در امثال آيه « وَفِي خَلْقِكُمْ وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ » « 1 » مردم را به شناختن عموم حيوانات و تفكر در كيفيت خلقت آنها و كارهايى كه مىكنند ، ترغيب نموده ، و در آيات ديگرى به عبرت گرفتن از خصوص بعضى از آنها ، مانند : چهارپايان ، پرندگان ، مورچگان و زنبور عسل دعوت كرده است . انسان وقتى اين آراء و عقايد را در حيوانات مشاهده كرده و مىبيند كه حيوانات نيز با همه اختلافى كه انواع آن در شؤون و هدفهاى زندگى دارند ، با اينهمه ، همه آنها اعمال خود را بر اساس عقايد و آرايى انجام مىدهند ، به خود مىگويد : لا بد حيوانات هم احكام باعثه ( اوامر ) و زاجره ( نواهى ) دارند ، و اگر چنين احكامى داشته باشند ، لا بد مثل ما آدميان خوب و بد را هم تشخيص مىدهند ، و اگر تشخيص مىدهند ناچار ، مانند ما عدالت و ظلم هم سرشان مىشود ، و گرنه اگر داراى آن احكام نبودند ، و خوب و بد و عدالت و ظلم سرشان نمىشد ، چرا بايستى انواع مختلفشان در آراء و عقايد مختلف باشند ؟ از اين هم كه بگذريم ، چرا افراد يك نوع با هم فرق داشته باشند ؟ مىبايستى همه ، مثل هم باشند ، و حال آنكه مىبينيم اين اسب با آن اسب و اين قوچ با آن قوچ و اين خروس با آن خروس در تند خلقى و نرمى ، تفاوت فاحش و روشنى دارند ، و همچنين در جزئيات ديگرى از قبيل حب و بغض و مهربانى و قساوت و رامى و سركشى و امثال آن ، همين اختلافات را مشاهده مىكنيم . و اين اختلافات خود مؤيد اين معنا است كه حيوانات هم مثل انسان احكامى دارد ، خير و شر و عدالت و ظلم را تشخيص مىدهد ، چطور شد كه ما اختلاف افراد انسان را در اين گونه اخلاقيات دليل بر اختلاف عقايد و آراء وى و تشخيص خوب و بد و عدالت و ظلم در افعالش مىدانيم ، و مىگوئيم كه نه تنها اين اختلاف در زندگى دنيايى وى تاثير دارد ، بلكه در سعادت و بدبختى اخرويش نيز مؤثر است ، چون ملاك خوبى و بدى در قيامت و حساب اعمال و استحقاق كيفر و پاداش همين « عدالت » و « ظلم » است ، آن وقت ، همين سخن را در

--> ( 1 ) و در خلقت شما و ساير جنبدگان پراكنده ، آياتى است براى مردمى كه يقين مىكنند . سوره جاثيه آيه 4